Güzel, Ferdi; Azili, Kenan

Eski Türkçe dönemi, Türkçenin ilk tanıklanan dillik malzemesine sahip bir evre olarak dilbilgiselleşme açısından üretken tarihsel yazı dillerini kapsamaktadır. Özellikle tercüme eserlerin verildiği Eski Uygur çevrelerinde üretilen metinlerde, kaynak dildeki ifadeleri karşılamak üzere kullanılan çeşitli dilbilgisel görevdeki dikkat çekici kimi yapılara rastlanmaktadır. Bunlar arasında bilhassa edatlar, türetim ve kullanım şekilleri açısından bir hayli çeşitlilik göstermektedir. İsim ve fiil köklerinin çeşitli biçim birimler ile dilbilgiselleşme sürecine girmesi sonucu ortaya çıkan çok sayıda yapının farklı kavramsal ilişkilerle meydana geldiği görülmektedir. Bu kavramsal ilişkiler, ortaya çıkan yeni yapıların söz dizimsel görevlerini belirleyici rol üstlenmektedir. Uygur metinlerinde durum morfemleriyle beraber, iyelik çekiminden oluşan özel yapıların oluşturduğu bir grup görevli sözcük tespit edilmektedir. Bu formların isim+3. tk. iyelik+bulunma durumu yoluyla türetildiği, dilbilgiselleşme süreci ile birlikte çeşitli kategorilerde görev aldığı ve birçok kavramsal ilişkiyi taşıdığı görülmektedir. Bu makalede, geç tarihli Uygurca metinlerde kullanılan küçintä, tıltagınta, tüşintä, ugrınta, yolınta ve el(i)gintä gibi dilbilgiselleşmiş biçimler, sözdizimsel ve kategorik ilişkiler bakımından ele alınacaktır. Biçimlerin ortak türetilme yolundan hareketle, kategorik değerleri üzerine odaklanılacak, biçimsel ve karakteristik özellikleri belirlenecektir. Bu aşamada, modern yazı dillerindeki örneklerle karşılaştırılarak Türkçedeki süreklilikleri irdelenecektir. Böylece, Eski Türkçeden modern Türk yazı dillerine kadar devam eden bir dilbilgiselleşme stratejisi olarak bu yapıların genel sınıflandırmadaki konumu tayin edilmeye çalışılacaktır.

İncele

Güzel, Ferdi

“Alet, araç” anlamlarını taşıyan “aygıt” kelimesi ölçünlü Türkiye Türkçesine ağızlardan kazandırılmıştır. Tarihî ve çağdaş lehçelerin hiçbirinde bulunmayan aygıt, Türkiye Türkçesi ağızlarında birbiriyle bağlantılı olan birçok anlama sahiptir. Kelimenin daha çok Türkiye Türkçesinin Batı grubu ağızlarında yaygın bir kullanımı vardır. Etimolojik çalışmaların büyük bir kısmında yer almayan bu kelimenin yapısı hakkında bugüne kadar doyurucu bir açıklama yapılamamıştır. Bize göre aygıt kelimesi Türkiye Türkçesi ağızlarında ve bazı çağdaş Türk lehçelerinde “uzun sopa, sırık” anlamına gelen arkıt kelimesi ile bağlantılıdır ve arkıt> aykıt> aygıt şeklinde gelişme göstermiştir. Başlangıçta “çeşitli işler için kullanılan uzun sopa, sırık” anlamını taşımaktayken anlam genişlemesi ve genelleşme ile bazı ağızlarda “alet, araç-gereç” anlamını kazanmıştır. Türkçede damak seslerinin önündeki /r/ sesinin /y/’ye dönüştüğü bazı örnekler arkıt> aykıt> aygıt gelişiminin ses bilgisi yönünden mümkün olduğunu göstermektedir. Aygıt ile arkıt arasındaki anlam ortaklıkları ve Anadolu ağızlarındaki “ağaç, kereste” anlamını taşıyan bazı kelimelerin aygıt ile benzer anlamlar taşıması da iki kelime arasındaki bağlantıyı desteklemektedir.

İncele

Güzel, Ferdi

Türkiye Türkçesinin Batı grubu ağızlarında çeşitli değişke ve türevleri ile varlığını sürdüren toykur- fiili tespit edilebildiği kadarıyla ilk kez 19. yüzyılın sonunda kaydedilmiştir. Bu fiil Anadolu ağızlarında “1. Köpek, tavşan vb. hayvanlar oturmak. 2. Ürkerek kulak kabartmak. 3. Şımarıklık etmek. 4. Kafa tutmak. 5. Yaslanmak, kaykılmak. 6. Vücudu dik tutarak biraz arkaya doğru bükmek.” anlamlarını taşımaktadır. Fiilin toykar- ve toykul- değişkeleri ve toykurt- türevinin de benzer anlamları vardır. Fiilin türevlerinden biri olan toykuru “düz, dosdoğru”, müstakil olarak sadece Kastamonu ağzında tespit edilmiştir. Toykuru ve değişkelerinin diğer yerlerde sadece “aykırı” ve değişkeleri ile kurulan bir ikileme içinde varlığını koruduğu görülmektedir. Türkiye Türkçesi ağızlarındaki mevcut verilere göre toykur- fiilinin yapısı hakkında kesin bir hükme varmak güçtür. Ses ve anlam yakınlığı dikkate alındığında kelimenin doğru ve doğrul- kelimelerinin kökü olan tog- veya tur- fiilinin türevi olan turkur- “kaldırmak, doğrultmak” ile bağlantılı olduğunu düşünmek mümkündür. Anadolu Ağızlarında “doğrulmak, dik bir konuma gelmek” anlamını taşıyan başka fiillerin de toykur- ile benzer anlam alanına sahip olduğu görülmektedir. “Doğrulmak, dik bir konuma gelmek” anlamını taşıyan başka kelimelerin de toykur- gibi “kibirlenmek, gururlanmak, somurtmak” vb. anlamları vardır.

İncele

Güzel, Ferdi

D & icirc;v & acirc;nu Lug & acirc;ti't-T & uuml;rk (DLT) is the very first work that provides information about Turkish dialects. The information given in the work concerning the dialects of that era and their distinctive features hold immeasurable value for the field of Turkish language studies. Besides the Hakaniye dialect, which was the literary language at that time, DLT comprises various information about several Turkish dialects. More than half of the records concerning dialects other than Hakaniye are about Oghuz dialect. Kasgarli often compared the Karakhanid written language with the Oghuz dialect. It isquite understandable to find more information about the Oghuz Turks' dialect than other dialects in DLT because the Seljuk State that managed to become the most powerful state in the Turkish-Islamic geography from the second half of the 11th century onward was the state of the Oghuzs. The vocabulary of the Oghuz dialect presented by Kasgarli in the DLT overlaps substantially with the modern Oghuz dialects. This research focuses on the words a & eng;, etrek, keri & scedil;, k & ouml;n & ccedil;ek, s & ouml;r & ccedil;ek, and yor & imath;g & ccedil;& imath;, all of which are recorded in DLT as Oghuz. Studies on DLT and discussions concerning relevant words in etymological studies has been reviewed, and based on the available evidence from historical and contemporary dialects, Turkey Turkish subdialects being in the first place, new insights are offered about these words

AtıfOpenAlex1

İncele

Güzel, Ferdi

Eski Türkçe ötkün- “taklit etmek; anlatmak” bugün çağdaş Türk lehçelerinin bir kısmında aynı şekliyle varlığını sürdürmesine rağmen Oğuz grubu Türk lehçelerinde öykün- şeklinde görülür. Bazı çalışmalarda “taklit etmek” ile “anlatmak” anlamlarını taşıyan farklı fiillerden söz edilmektedir. Gerek Eski Türkçede gerekse Anadolu ağızlarında yer alan veriler ötkün- “taklit etmek” fiilinin “anlatmak” anlamının da bulunduğunu göstermektedir. Dolayısıyla bazı çalışmalarda iddia edildiği gibi iki ayrı fiil değil aynı fiilin birbiriyle ilgili iki anlamı söz konusudur. Oğuz grubu Türk lehçelerindeki öykün- biçimi, ötkün- fiilinin aslının *öḏkün- olduğunu ortaya koymaktadır. Tarihi ve çağdaş lehçelerdeki ötkün- biçimi benzeşme sonucu ortaya çıkmıştır. Tarihî lehçelerde sızıcı /d/ sesinin benzeşme sonucu /t/’ye dönüştüğü birçok örnek bunun mümkün olabileceğini doğrulamaktadır. ötkün- fiilinin öt- “ses çıkarmak” ilişkilendirilmesi hem fonetik hem de semantik açıdan mümkün değildir. Fiilin asli ikinci sesinin /ḏ/ olması, kelimeyi öt- “ses çıkarmak” ile ilişkilendirmenin önündeki en büyük engeldir. Ayrıca ötkün- fiilinin temel anlamı “taklit etmek”tir, “ses çıkarmak” ile bu anlam arasında kolay bir bağlantı kurulamaz. Anadolu ağızlarındaki öyk- ve ök- verilerine göre ötkün- fiilinin tabanı *öḏük- şeklinde tasarlanabilir.

İncele

Güzel, Ferdi

The verb arka-, whose meaning was only recorded in Old Turkish as “to search, to investigate”, has many unrecorded meanings. Some of these meanings are recorded in later historical and contemporary dialects. Some of them can be identified thanks to the derivatives of the verb. Although the connection between some derivatives of the verb arka- has been mentioned in a few studies, these words have not been associated with each other in most of the studies. According to the data in historical and contemporary dialects, it is understood that the verb arka- has the following meanings: 1. to pass through. 2. to pass between, to extend or place an object between two things. 3. to support, help. 4. to lie diagonally or transversely between two things. 5. to line up in a row. 6. to thread, weave. 7. to send. 8. to follow. 9. to seek, to investigate. The verb arka- is derived from the verb Old Turkish *ar- “to pass through”, with the suffix -kA-, which carries an intensifying function. The core meaning of the verb *ar- and arka- is the same. All meanings of the verb have emerged from the meaning of “to pass through”. It has not been clarified whether the verb ara-, which survives in the Oghuz group Turkish dialects today, and the verb arka- which is recorded as Oghuz in DLT, are the same verb, due to the fact that the *argaintermediate form in the development of arka- > *arga- > ara- has not been detected in any Turkish dialect to date. In addition, in dialects that preserve long vowels, the first vowel of the verb ara- is long, while in derivatives of the verb arka- such as arkış, argaç, the first vowel is short. For these reasons, it does not seem possible to determine with certainty whether the verbs arka- and ara- are the same verb.

İncele

Güzel, Ferdi

The saŋ word which means “bird droppings” is seen for the first time in Karakhanid Turkish. This word, which has several variants in historical and contemporary dialects, has been forgotten in time and has not been able to maintain its existence in most of the contemporary dialects. In Turkish, these words and their derivatives in the historical process with the expansion of meaning “animal manure, dirt, dirt, garbage, trash” and so on meanings have also gained. One of the derivatives of the saŋ word and not just in Turkish dialects of Turkish that has been identified saŋra is derived with + rA (< +Xr +A) which a rare structure. The clarification of the structure of the word saŋra willalso contribute to the understanding of the çöpre word which cannot be given a definitive judgment on its structure.

İncele

Güzel, Ferdi

Derleme Sözlüğü, Türkiye Türkçesi ağızlarının söz varlığı ile ilgili en kapsamlı ve en önemliçalışmadır. Fakat sözlükçülük ilkeleri açısından ele alındığında bu önemli çalışmada bazı yanlışlarolduğu göze çarpmaktadır. Gerçek ağız verisi olmayan birtakım kelimelere yer verilmiş olması önemliyanlışlar arasındadır. Derleme Sözlüğü’nde gerçek ağız verisi olmayan kelimeler; yazılı kaynaklardanalınmış kelimeler ve türetilmiş/ uydurulmuş kelimeler olmak üzere iki türlüdür. Bazı derleyicileryazılı kaynaklardan aldıkları kelimeler ile kendilerinin türettikleri kelimeleri derlenmiş kelimeler gibigöndermiş, hazırlayanlar tarafından tespit edilemediği için de Derleme Sözlüğü’ne gerçek ağız verisiolmayan birtakım kelimeler girmiştir. Derleme Sözlüğü’nde yazılı kaynaklardan alınmış birtakımkelimeler olduğuna daha önce bazı çalışmalarda değinilmiştir, türetilmiş/ uydurulmuş kelimeler iseilk defa bu çalışmada ele alınacaktır. Ağız araştırmaları sahasındaki en önemli çalışma olan DerlemeSözlüğü’nün yeniden düzenlenmesi bir zorunluluktur. Yeniden düzenlenmiş, yanlışlardanarındırılmış Derleme Sözlüğü, daha güvenilir ve daha kullanışlı bir kaynak olacaktır.

AtıfTR Dizin1

İncele

Güzel, Ferdi

Derleme Sözlüğü is the most comprehensive and the most important work in the field of TurkeyTurkish dialects vocabulary. But according to lexicography principles, there are some mistakes inthis important study. One of the important mistakes seen in the Derleme Sözlüğü is the definitionmistakes. Many words in the Dictionary have been incorrectly defined. It is seen that the definitionsin some items are insufficient. Many items have been explained with a very general expression,and in some items there is ambiguity. The most important reason for misidentification is thatcompilers are not experts. Compilers have tried to interpret incomprehensible words in contextand have inferred from that context mistaken meanings. The sentences given to testify theheadwords clearly show that some words are misidentified. Different variants of the word alsoplay an important role in detecting misidentifications. There are many misidentified items in thedictionary because those who prepared Derleme Sözlüğü did not pay enough attention to thewitness sentences and could not notice the different variants of the words. It is a must toreorganize the Derleme Sözlüğü which is the most important work in the field of dialect research.

İncele

Güzel, Ferdi

Derleme Sozlugu is the most comprehensive and the most important work in the field of Turkey Turkish dialects vocabulary. But when it comes to lexicography principles, there are some mistakes in this important study. It is among the important mistakes that some words without real local dialect data are included. In the Derleme Sozlugu, there are two kinds of words that are not actual dialect data, words taken from written sources and derived words. Some compilers sent the words they obtained from written sources and the words they derived from them as compiled words. Since it could not be determined by those who prepared the Derleme Sozlugu, a number of words entered into the Derleme Sozlugu that did not have local dialect data. Some studies have mentioned that there are some words taken from the written sources in the Derleme Sozlugu. The derived / fabricated words will be discussed for the first time in this study. It is a must to reorganize the Derleme Sozlugu which is the most important work in the field of dialect research. The Derleme Sozlugu which is reorganized and enriched with new compiled materials will be a better dictionary in terms of both reliability and usability.

İncele

Güzel, Ferdi

It cannot be said that there is adequate level of studies concerning the origin of the word in Turkey Turkish dialect. In etymological studies, the words in the written language are generally handled and the words in the dialects are not mentioned. This study focuses on the structure of fifteen words found in Turkish dialects. Some of the words examined are archaic words that have been forgotten in Turkish written language: bernek, biniç, çıkla, düzen, eŋir, haflek, hayinseme-, hemicik/ hemicük, maymak, soyha/ soyka, yığaç, yordu-, yoşa-, yörpek, yüle-. Some of these words have already been addressed in various studies. Different opinions have been put forward about the structure of some of these words, and have been contributed to the views about the origin and structure of some words. Turkey Turkish dialect which has a rich vocabulary are of great importance for Turkish language studies. The work to be done on the etymology of words in Turkey Turkish dialects will contribute to be resolved in the history of Turkish language, it will contribute to the elucidation of the structure of many words.

AtıfTR Dizin3

İncele

Güzel, Ferdi

+lA? eki, Türkçenin en az bilinen eklerinden biridir. İlk kez Dîvânu Lugâti’t Türk’te görülen bu eke tarihî ve çağdaş dönemler ile ilgili gramer kitaplarının büyük bir kısmında yer verilmemiştir. Örnek kelime çok az olduğu ve ekin işlevi tam olarak belirlenemediği için bu ekle türetilmiş bazı kelimeler hakkında yanlış değerlendirmeler yapılmıştır. Tarihî ve çağdaş lehçelerde sadece birkaç kelimede görülen +lA? eki, Türkiye Türkçesi ağızlarında ‘benzerlik, yakınlık, küçültme’ işlevi ile pek çok kelime türetmiş işlek bir ektir.

AtıfOpenAlex1·TR Dizin1

İncele

Güzel, Ferdi

Kıranta kelimesi bilim adamlarının büyük bir çoğunluğuna göreİtalyanca quaranta “kırk” kelimesinden gelmektedir. Kelimenin yabancıkökenli olduğu hakkındaki görüşün temelinde “anta” unsurunun mevcutbilgiler ile Türkçede açıklanamayışı yatmaktadır. Kelime bu sebepleyabancı bir kaynağa bağlanmış fakat İtalyanca bir sayı adının nasıl olupda Türkçede “saçı, sakalı ağarmaya başlamış, orta yaşlı adam” anlamınıkazandığı açıklanamamıştır. Kelime, kır kökünden benzerlik, küçültmeişlevi taşıyan +AntA birleşik eki ile türemiştir. Türkiye Türkçesi yazıdilinde bulunmayan, Türkiye Türkçesi ağızlarında birkaç kelime türetmişolan +AntA eki; yakınlık, benzerlik, genişletme, küçültme işlevi taşıyan+Aŋ (+An) eki ile küçültme eki +tA’nın birleşmesiyle oluşmuştur. TürkiyeTürkçesi ağızlarında kır kökünden türemiş, kıranta ile aynı anlamı taşıyanġırmansı, gırcıman gibi kelimelerin de bulunması, az da olsa +AntA eki iletüremiş başka kelimelerin de mevcut olması kelimenin Türkçe olduğunugösteren önemli delillerdir.

AtıfTR Dizin1

İncele

Güzel, Ferdi

It is pointed out that the dialects of Turkish have more suffixes than the written language. Most of these suffixes are more practical and have many different functions that do not exist in the written language. In the written language aren’t approximately 140 of suffixes in the dialects of Turkish. It is seen that most of the suffixes used in historical dialects but forgotten in written language keep their existence in the dialects of Turkish. It is also seen that most of the suffixes that do not exist in our written language but used in modern dialects are in the dialects of Turkish with similar functions. Some of them are only seen in the dialects of Turkish in Turkey It is concluded that the words and forms in the dialects of Turkish enlighten many problems in the Turkish Language history and contribute to their solutions.

AtıfTR Dizin5

İncele

Güzel, Ferdi

Türkçede farklı kaynaklardan gelen iki dalyan kelimesi vardır. Bazı kaynaklarda bu sesteĢ kelimelerin aynı kelime olduğu savunulmuĢ, bazı çalıĢmalarda ise bu kelimelerin farklı kaynaklardan geldiği belirtilmiĢtir. Etimolojik çalıĢmalarda genellikle farklı anlamlara sahip olan iki dalyan da yabancı bir kökene bağlanmaktadır. “Uzun boylu” anlamına gelen dalyan kelimesi Türkçedir, bu kelime tay isminden benzerlik ifade eden +lAŋ eki ile türetilmiĢtir. Dalyan kelimesi Orta Türkçe taylaŋ kelimesinden gelmektedir. BaĢlangıçta “tay gibi, taya benzeyen, genç” anlamına gelen taylaŋ kelimesi zaman içinde çeĢitli ses değiĢimleri geçirerek dalyan‟a dönüĢmüĢ, “uzun boylu, boylu boslu” anlamlarını da kazanmıĢtır. ÇağdaĢ lehçelerdeki ve Türkiye Türkçesi ağızlarındaki tay kökünden türemiĢ benzer anlamlı kelimeler bu görüĢü desteklemektedir.

İncele

Güzel, Ferdi

Turkish has a lot of derivative suffixes but some derivative suffixes are rarely seen. Limited samples recorded throughout the history of language are not sufficient to detect the structure and functions of these rare derivative suffixes. In that case, the local dialects must be the first resource to look at. Local dialects are of great importance in terms of protecting the forgotten elements of language and having richer grammatical forms. To enlighten the structure and functions of the suffix of -GAl that is only encountered in a few words in historical and modern dialects, words that are formed with this suffix in the dialects of Turkish in Turkey will contribute a lot. The suffix of GAl is seen in a few words in historical and modern dialects, only in the word of tutkal (glue) in the Turkish in Turkey. We can have a little information about the structure and function of the suffix as it is rarely used. Analysing the data in the dialects of Turkish in Turkey, this suffix has functional similarity with the suffixes of -GAn / -AğAn. In the dialects of Turkish in Turkey, some words have forms derived with the suffixes of both -GAl and -GAn / -AğAn in the same meaning. This arouse the idea that this suffix has developed from the suffix -GAn/ -AğAn with the -n > -l transformation. Analysed the data in the dialects of Turkish in Turkey, it is thought that there may be more than one suffix of -GAl coming from different resources. In some words it has same function wıth suffıx of -GIn /GUn. In some words, the suffix of -GAl (-k-Al or -GA-l) that was constructed with the combination of -k- or -GA- intensification suffixes and l/ -Al deverbal nouns can also be thought. This suffix which is rarely seen in historical and modern dialects has derived nearly forty words in the dialects of Turkish in Turkey. This suffix has derived adjectives that mean suitability, convenience, excessiveness, ability. At the same time, it has made a few tools’ names with meaning of excessiveness, convenience. In the dialects of Turkish in Turkey, this suffix is mostly added to the root with one syllable. It has been determined that the suffix has variations of -eğel, -ekel, -ğAl, -ḫal and -gar. The Dialects of Turkish in Turkey is a treasure filled with data that enlighten the formation and functions that are rarely encountered in historical and modern dialects and contribute to the solution of many problems in the history of Turkish language

AtıfTR Dizin1

İncele